Tạo lập hệ thống xét xử chuyên sâu, nâng cao niềm tin của nhà đầu tư

Phóng viên: Trong bối cảnh tranh chấp về sở hữu trí tuệ ngày càng gia tăng và phức tạp, việc thành lập Tòa chuyên trách tại hai Tòa án của thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh về sở hữu trí tuệ có ý nghĩa như thế nào đối với nâng cao chất lượng xét xử và bảo vệ quyền sáng tạo, thưa bà?

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Việc thành lập Tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc tạo ra một hệ thống xét xử chuyên sâu với các Thẩm phán, Thư ký giàu kinh nghiệm, hiểu biết về lĩnh vực sở hữu trí tuệ sẽ giúp giải quyết các vụ việc phức tạp được chính xác và đồng nhất như nhiều quốc gia hiện nay đang áp dụng.

Mô hình chuyên sâu này giúp các Thẩm phán không chỉ nắm vững pháp luật về dân sự, kinh doanh thương mại, hành chính và tố tụng, mà các Thẩm phán còn phải hiểu được bản chất của đối tượng quyền sở hữu trí tuệ, hiểu biết về kỹ thuật, về công nghệ, về thị trường, về khả năng gây nhầm lẫn, về giá trị khai thác thương mại của tài sản trí tuệ, cũng như  cách thức xâm phạm ngày càng tinh vi trong môi trường số…

Đối với các nhà đầu tư nước ngoài thì việc thành lập Tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ sẽ tạo cho họ cảm nhận và sự tin tưởng về việc tài sản trí tuệ của họ được bảo vệ trong môi trường kinh doanh tại Việt Nam, do vậy sẽ kích thích thu hút đầu tư nước ngoài vào Việt Nam nhiều hơn khi thời hạn giải quyết các vụ án này được nhanh và chính xác hơn trước đây.

Phóng viên: Trên cương vị là người trực tiếp phụ trách loại án về SHTT tại Tòa án nhân dân Khu vực 2 – Hà Nội, xin bà thông tin về những kết quả nổi bật trong công tác giải quyết các vụ việc liên quan SHTT tại Tòa chuyên trách về SHTT thời gian qua?

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Trong thời gian qua, công tác giải quyết các vụ việc SHTT tại Tòa án nhân dân khu vực 2 – Hà Nội đã đạt được nhiều kết quả tích cực, đặc biệt là sự cải thiện rõ rệt về thời gian giải quyết.

Cụ thể, các Thẩm phán khi đã được đào tạo, xét xử chuyên sâu các vụ án về sở hữu trí tuệ thì sẽ không mất thời gian nghiên cứu về lĩnh vực tranh chấp, đồng thời Thẩm phán sẽ xác định được vấn đề trọng tâm vụ tranh chấp và có những quyết định chính xác và nhanh hơn. Điều đó đồng nghĩa với việc Thẩm phán có thể dễ dàng hòa giải vụ án, chất lượng xét xử các Bản án được nâng cao, giảm được tình trạng các Bản án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán. Những Bản án, quyết định có chất lượng tốt sẽ là nguồn án lệ để giải quyết các tranh chấp trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, bảo đảm tính thống nhất cho các Thẩm phán khi áp dụng pháp luật.

Mặt khác, khi Thẩm phán được chuyên môn hóa cao, các Bản án sẽ được lập luận một cách chặt chẽ hơn, đánh giá chứng cứ chính xác hơn, thông qua những phần nhận định có thể tạo ra các án lệ và nguồn luật sau này. Đồng thời, việc chỉ có hai Tòa án được giao giải quyết một loại tranh chấp này sẽ giúp hình thành thực tiễn áp dụng pháp luật ổn định và thống nhất hơn.

Phóng viên: Từ thực tiễn, bà có thể chia sẻ những khó khăn, thách thức lớn nhất khi triển khai mô hình Tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ là gì, đặc biệt trong việc bảo đảm đội ngũ Thẩm phán có chuyên môn sâu và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế?

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Tôi cho rằng thách thức lớn nhất khi triển khai mô hình này nằm ở việc xây dựng và đào tạo đội ngũ Thẩm phán có "kiến thức kép", vừa tinh thông pháp luật vừa có hiểu biết sâu rộng về các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới. Bên cạnh đó, áp lực hội nhập quốc tế đòi hỏi các cán bộ Tòa án phải có năng lực ngoại ngữ và khả năng tiếp cận các hệ thống pháp lý toàn cầu để giải quyết hiệu quả các tranh chấp xuyên biên giới trong kỷ nguyên số.

Áp lực hội nhập quốc tế đòi hỏi các cán bộ Tòa án phải có năng lực ngoại ngữ và khả năng tiếp cận các hệ thống pháp lý toàn cầu để giải quyết hiệu quả các tranh chấp xuyên biên giới trong kỷ nguyên số.

Hơn nữa, khối lượng vụ án sở hữu trí tuệ hiện nay chưa phân bố đều, trong khi yêu cầu chuyên môn hóa lại rất cao. Nếu tổ chức dàn trải, ở nơi số lượng vụ án ít, Thẩm phán sẽ không có đủ điều kiện cọ xát thực tiễn để tích lũy kinh nghiệm chuyên sâu. Vì vậy, mô hình tổ chức phải bảo đảm nguyên tắc tập trung hợp lý, tạo ra các đầu mối xét xử có tính trung tâm.

Cuối cùng là hạ tầng hỗ trợ xét xử chuyên ngành còn cần tiếp tục hoàn thiện, từ đội ngũ giám định, chuyên gia, cơ chế phối hợp với cơ quan quản lý chuyên ngành, đến hệ thống số hóa hồ sơ, chứng cứ điện tử và công cụ hỗ trợ xử lý vụ án trong môi trường số.

Khi thành lập các Tòa chuyên trách và các Thẩm phán chuyên sâu trong việc giải quyết các vụ án về sở hữu trí tuệ, dần dần các Thẩm phán tự mình có thể nhận diện được các vi phạm pháp luật, không cần thiết phải sử dụng cơ quan giám định những vụ việc thông thường như hiện nay làm mất thời gian và chi phí cho các đương sự.

Phóng viên: Trong thực tiễn xét xử, việc thu thập, đánh giá chứng cứ trong các vụ án sở hữu trí tuệ thường gặp khó khăn gì, nhất là đối với chứng cứ điện tử và hành vi xâm phạm trên môi trường số và giải pháp đặt ra là gì.

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Trong thực tiễn xét xử, việc thu thập và đánh giá chứng cứ điện tử gặp rất nhiều trở ngại, bởi đặc trưng của chứng cứ điện tử là rất dễ tạo lập, dễ bị thay đổi, đễ bị xóa bỏ hoặc che giấu. Thí dụ một gian hàng vi phạm trên sàn thương mại điện tử có thể đóng trong thời gian rất ngắn, một video vi phạm bản quyền có thể bị xóa, thay link, đổi tài khoản; một trang web bán hàng giả có thể chuyển tên miền, đổi máy chủ hoặc ẩn thông tin chủ thể.

Bên cạnh đó, việc thu thập chứng cứ về hành vi xâm phạm diễn ra trên môi trường số, trong khi máy chủ đặt ở nước ngoài hoặc qua nên tảng trung gian đã khiến cho việc xác định chủ thể vi phạm và thu thập dữ liệu gốc gặp nhiều trở ngại, thậm chí còn phụ thuộc vào sự hợp tác của bên thứ ba.

Tiếp theo là khó đánh giá giá trị chứng minh của từng loại chứng cứ điện tử. Ảnh chụp  màn hình, video ghi nhận thao tác truy cập, dữ liệu giao dịch, lịch sử chỉnh sửa nội dung, metadata, log truy cập, email, tin nhắn, dữ liệu do nền tảng cung cấp, biên bản thừa phát lại, kết luận giám định… mỗi loại đều có đặc điểm khác nhau về độ tin cậy, tính toàn vẹn và tính xác thực.

Nếu không có quy trình thu thập, niêm phong hay giám định chặt chẽ thì sẽ rất khó xác định và chứng minh được tính toàn vẹn và tính xác thực của nguồn gốc chứng cứ.

Phóng viên: Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, theo bà, Tòa chuyên trách cần tiếp cận và tham chiếu án lệ, thông lệ quốc tế về sở hữu trí tuệ như thế nào để nâng cao chất lượng xét xử?

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Để nâng cao chất lượng xét xử trong bối cảnh hội nhập, Tòa chuyên trách sẽ tăng cường nghiên cứu và tham chiếu các án lệ từ các hệ thống pháp luật phát triển và các phán quyết của các cơ quan giải quyết tranh chấp quốc tế.

Thứ nhất, học hỏi các nguyên tắc nền tảng như tiêu chí xác định khả năng gây nhầm lẫn, cách đánh giá tính tương tự, nguyên tắc cân bằng lợi ích, tính tương xứng của lệnh cấm, hay tiêu chí xác định trách nhiệm của nền tảng trung gian.

Đoàn công tác của TAND tối cao tại Bộ Tư pháp Cộng hoà liên bang Đức trao đổi về Luật Sở hữu trí tuệ và Tội phạm công nghệ cao.

Thứ hai, học hỏi phương pháp lập luận trong các bản án có chất lượng cao. Nhiều khi điều quý nhất không phải là kết quả vụ án, mà là cách tiếp cận vấn đề Tòa án nước ngoài, các cấu trúc lập luận, cách họ xử lý xung đột giữa các quyền và lợi ích. Điểm quan trọng hơn nữa là học phương pháp lập luận sẽ giúp Tòa án Việt Nam xử lý tốt các xung đột lợi ích.

Thứ ba, từng bước phát triển án lệ quốc gia về sở hữu trí tuệ, lấy thực tiễn Việt Nam làm trung tâm. Chúng ta có thể tham khảo quốc tế, nhưng cuối cùng phải xây dựng được hệ thống án lệ của chính mình, phù hợp với pháp luật và thực tiễn Việt Nam và không trái với các Công ước quốc tế hay tập quán quốc tế mà các quốc gia khác đang áp dụng.

Tôi cho rằng nếu chỉ dừng ở mức nghiên cứu các phán quyết của Tòa án nước ngoài để tham khảo, thì giá trị sẽ rất hạn chế. Điều Việt Nam cần là từ quá trình tham khảo đó, rút ra được những chuẩn mực xét xử phù hợp với pháp luật và thực tiễn Việt Nam, rồi kết tinh dần thành án lệ quốc gia, hoặc ít nhất là thành những đường hướng xét xử ổn định.

Phóng viên: Việc Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 trao thêm quyền cho Tòa án trong việc yêu cầu gỡ bỏ, chặn truy cập nội dung vi phạm có thể được xem là “công cụ phản ứng nhanh” để xử lý các hành vi xâm phạm đang lan truyền với tốc độ rất lớn trên không gian mạng hiện nay không.

Phó Chánh án Đinh Thị Kiều My: Việc luật sửa đổi, bổ sung Luật sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 trao thêm quyền cho Tòa án trong việc yêu cầu gỡ bỏ, chặn truy cập nội dung vi phạm có thể xem là một bước tiến rất quan trọng theo hướng “phản ứng nhanh”.

Trước đây, khi xử lý vi phạm trên không gian mạng, tố tụng thường đi sau thực tế, trong khi nội dung xâm phạm có thể lan truyền chỉ trong vài giờ. Việc trao quyền cho Tòa án áp dụng các biện pháp kịp thời giúp ngăn chặn ngay từ đầu hoặc hạn chế tối đa hậu quả, thay vì chờ đến khi có Bản án có hiệu lực.

Điểm đáng chú ý là cơ chế này chuyển trọng tâm từ “xử lý hậu quả” sang chủ động kiểm soát hành vi vi phạm đang diễn ra, phù hợp với đặc thù của môi trường số.

Tuy nhiên, để thực sự trở thành “công cụ phản ứng nhanh”, cần bảo đảm hai điều kiện: Thứ nhất là quy trình áp dụng phải nhanh, rõ và khả thi trên thực tế; thứ hai là cơ chế phối hợp hiệu quả với các nền tảng số trong việc thực thi yêu cầu của Tòa án. Nếu thiếu hai yếu tố này, tôi cho rằng quy định tiến bộ cũng khó phát huy hết hiệu quả.