5 nhóm thay đổi lớn của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025

Tham dự tọa đàm có TS. Nguyễn Như Quỳnh - Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ, TS. Nguyễn Phan Diệu Linh - Tổ bộ môn Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT), Trường Đại học Luật Hà Nội.

Về phía Vụ Giám đốc kiểm tra III có bà Nguyễn Thị Hà - Vụ trưởng; ông Nguyễn Đình Tiến - Phó Vụ trưởng; cùng các cán bộ, chuyên viên của Vụ. Buổi tọa đàm cũng ghi nhận sự tham gia của lãnh đạo và cán bộ một số Tòa án nhân dân khu vực - TP. Hà Nội, tạo nên diễn đàn trao đổi chuyên môn sâu và sát với yêu cầu thực tiễn công tác.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, Vụ trưởng Vụ Giám đốc kiểm tra III Nguyễn Thị Hà nhấn mạnh rằng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT năm 2025, được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ 01/4/2026, là một trong những đạo luật có mức độ thay đổi lớn nhất trong lĩnh vực SHTT suốt hơn 15 năm qua.

Theo bà Hà, Luật không chỉ sửa đổi kỹ thuật, bổ sung các quy định rời rạc mà thực chất tạo lập một khuôn khổ pháp lý mới để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đặc biệt trong giai đoạn Việt Nam thúc đẩy đổi mới sáng tạo, kinh tế số và phát triển các sản phẩm trí tuệ.

Vụ trưởng Vụ Giám đốc kiểm tra III khẳng định rằng việc ban hành Luật SHTT sửa đổi 2025 xuất phát từ yêu cầu thể chế hóa các nghị quyết quan trọng của Đảng về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời phản ánh nhu cầu xử lý các khoảng trống pháp lý mới phát sinh từ sự bùng nổ của thương mại điện tử, tài sản số, giao diện phần mềm, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo.

Khi các tranh chấp về quyền SHTT ngày càng tăng cả về số lượng lẫn mức độ phức tạp, hệ thống Tòa án đòi hỏi đội ngũ cán bộ phải liên tục cập nhật kiến thức, nắm vững quy định mới và hiểu sâu các mô hình tranh chấp mới. Tọa đàm lần này, theo bà Hà, chính là dịp quan trọng để tạo sự thống nhất trong nhận thức, giúp cán bộ chủ động chuẩn bị năng lực chuyên môn trước khi Luật có hiệu lực thi hành.

Tham dự tọa đàm với vai trò báo cáo viên, TS. Nguyễn Như Quỳnh - Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ - đã trình bày một cách hệ thống toàn bộ các nội dung sửa đổi của Luật SHTT năm 2025. Trên cơ sở tài liệu chính thức của Bộ Khoa học và Công nghệ, bà phân tích cụ thể 5 nhóm thay đổi lớn, thể hiện định hướng điều chỉnh toàn diện của Luật trong bối cảnh đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ.

Trước hết, bà Quỳnh nhấn mạnh nhóm nội dung liên quan đến cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động sở hữu công nghiệp. Đây được xem là một trong những điểm thay đổi có tác động lớn nhất của Luật SHTT năm 2025.

Theo bà, Luật đã rút ngắn đáng kể thời hạn xử lý hầu hết các loại đơn đăng ký, từ thẩm định nội dung đến công bố đơn. Thời gian thẩm định nội dung đối với đơn sáng chế được giảm từ 18 tháng xuống còn 12 tháng; đối với nhãn hiệu giảm từ 9 tháng xuống 5 tháng; đối với kiểu dáng công nghiệp giảm từ 7 tháng xuống 5 tháng; thời gian công bố đơn cũng được rút từ 2 tháng xuống còn 1 tháng.

Bên cạnh việc cắt giảm thời gian, Luật còn bổ sung cơ chế thẩm định nhanh với thời hạn chỉ 3 tháng cho đơn sáng chế và nhãn hiệu khi đáp ứng điều kiện do Chính phủ quy định. Theo bà Quỳnh, cơ chế này mang tính đột phá vì hiện chỉ rất ít quốc gia trên thế giới áp dụng quy trình thẩm định nhanh ở mức dưới 3 tháng.

Những thay đổi này không chỉ giúp doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân rút ngắn chu kỳ đưa sản phẩm và tài sản trí tuệ ra thị trường, mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ về quy trình nghiệp vụ, hạ tầng dữ liệu và chuyển đổi số tại cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn mới về thời hạn và chất lượng xử lý hồ sơ.

Nhóm nội dung thứ hai, theo bà Quỳnh, là thúc đẩy khai thác thương mại quyền SHTT, coi quyền SHTT là tài sản có giá trị kinh tế thực sự. Luật đã bổ sung hàng loạt quy định cho phép chủ sở hữu sử dụng quyền SHTT để tham gia giao dịch, góp vốn, thế chấp, vay vốn; đồng thời xây dựng cơ chế hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về giá giao dịch quyền SHTT.

Đây là lần đầu tiên pháp luật Việt Nam tạo một nền tảng chính thức để minh bạch hóa quyền SHTT như một loại tài sản có thể định giá, chuyển nhượng và giao dịch. Bà Quỳnh nhấn mạnh rằng quy định này sẽ thúc đẩy sự phát triển của thị trường công nghệ, đồng thời đặt ra yêu cầu mới cho Tòa án trong việc giải quyết tranh chấp về định giá, chuyển giao và khai thác các quyền SHTT.

Nhóm thứ ba liên quan đến mở rộng đối tượng được bảo hộ, nhằm phù hợp hơn với thực tế phát triển của công nghệ số và các lĩnh vực sáng tạo mới. Luật bổ sung cơ chế bảo hộ kiểu dáng công nghiệp cho phần không tách rời được của sản phẩm (kiểu dáng riêng phần) - một khái niệm hoàn toàn mới, mở ra khả năng bảo hộ đối với từng bộ phận của sản phẩm phức hợp.

Đồng thời, Luật mở rộng bảo hộ kiểu dáng công nghiệp cho sản phẩm phi vật lý, bao gồm giao diện đồ họa người dùng (GUI) và biểu tượng số (icon); ngoài ra, quyền tác giả và quyền liên quan đối với tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa cũng được bổ sung. Theo bà Quỳnh, điều này đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ số, thiết kế phần mềm, trò chơi điện tử và truyền hình trả tiền, vốn đang đối mặt với nguy cơ xâm phạm ngày càng tăng.

Nhóm nội dung thứ tư gây nhiều chú ý nhất chính là quy định mới liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI). Bà Quỳnh chỉ rõ rằng Luật SHTT 2025 đã thừa nhận và xử lý sớm những vấn đề pháp lý phát sinh từ sự phát triển nhanh của AI. Luật cho phép khai thác dữ liệu để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống AI nhưng phải bảo đảm không ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền.

Quan trọng hơn, Luật bổ sung nguyên tắc chỉ bảo hộ các đối tượng sáng tạo do con người tạo ra; theo đó, văn bằng bảo hộ có thể bị từ chối hoặc hủy bỏ nếu phát hiện đối tượng được tạo ra hoàn toàn bởi AI hoặc không xác định được tác giả là con người. Quy định này thể hiện quan điểm pháp lý của Việt Nam trong việc bảo đảm quyền nhân thân của tác giả và ngăn chặn nguy cơ lạm dụng AI để đăng ký các quyền SHTT không có yếu tố sáng tạo của con người.

Cuối cùng, bà Quỳnh phân tích nhóm nội dung về tăng cường bảo vệ quyền SHTT trong môi trường số. Luật bổ sung các biện pháp xử lý hành vi xâm phạm trên không gian mạng, quy định rõ trách nhiệm của chủ quản nền tảng số trong việc ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm; đồng thời nâng mức bồi thường thiệt hại để tăng tính răn đe, phù hợp với thực tế mức độ thiệt hại trong môi trường trực tuyến. Những sửa đổi này được kỳ vọng sẽ tạo ra môi trường pháp lý mạnh hơn, hiệu quả hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của chủ thể quyền SHTT.

Tại tọa đàm, bà Quỳnh cũng trao đổi và giải đáp các vướng mắc liên quan đến việc áp dụng các quy định mới của Luật SHTT 2025, tập trung vào vấn đề xác định hành vi xâm phạm trên môi trường số, xác lập quyền trong trường hợp có sử dụng AI và định giá tài sản trí tuệ khi tham gia giao dịch hoặc góp vốn. Các ý kiến nêu thêm khó khăn trong lượng hóa thiệt hại ở các vụ xâm phạm quyền SHTT trực tuyến và nhấn mạnh yêu cầu tăng cường phối hợp giữa cơ quan SHTT, tổ chức giám định, tổ chức định giá và Tòa án để bảo đảm hiệu quả thực thi.

Phát biểu kết luận tọa đàm, Phó Vụ trưởng Vụ Giám đốc kiểm tra III Nguyễn Đình Tiến nhấn mạnh việc nắm vững các sửa đổi của Luật SHTT 2025 là cần thiết để nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp trong thời gian tới, đồng thời đề nghị cán bộ tiếp tục nghiên cứu, cập nhật kiến thức đáp ứng yêu cầu thực tiễn công tác.